Schatgraven in het Rechterlijk Archief van Tiel en Zandwijk

Het rechterlijk archief van Tiel en Zandwijk van 1431 tot 1811 is opnieuw geïnventariseerd en is daarmee beter toegankelijk. Het gaat in totaal om ruim 70 strekkende meter archiefstukken. Het archief is ook opnieuw verpakt en voor zover nodig zijn de stukken geconserveerd of gerestaureerd. Bovendien wordt hard gewerkt aan het volledig digitaliseren van het archief. Momenteel is al ongeveer een derde van het alle stukken digitaal in te zien op de website.

Archief in 1987 terug in Tiel
De schepenbanken van Tiel en Zandwijk vormden oorspronkelijk twee afzonderlijke rechtbanken, die in de loop van de tijd steeds meer met elkaar verweven raakten, totdat de beide plaatsen in 1798 definitief werden verenigd.Tot 1811 waren administratief bestuur en rechtspraak van de stad niet strikt van elkaar gescheiden. In het begin van de 19e eeuw zijn de rechterlijke stukken zo goed mogelijk afgesplitst van de rest van het stedelijk archief en door het Rijk in eigendom overgenomen van de gemeente (geconfisqueerd). Dat gebeurde met alle rechterlijke stukken in ons land. In 1987 werd het rechterlijk archief van Tiel en Zandwijk weer door het Rijk in bewaring gegeven aan de voorloper van het Regionaal Archief Rivierenland.

Belangrijk archief
Tiel kende in ieder geval al vanaf het einde van de dertiende eeuw een rechtbank. Helaas zijn van de eerste twee eeuwen van het bestaan van die schepenbank geen stukken bewaard gebleven in dit archief. De oudst bewaard gebleven stukken dateren pas vanaf het begin van de vijftiende eeuw. Het belang van dit archief voor de geschiedschrijving van Tiel en voor stamboomonderzoek in de periode 1431-1811 kan echter moeilijk overschat worden.

Anders dan wellicht gedacht, bevat het archief niet alleen stukken over criminele rechtspraak (strafrechtspraak) en civiele rechtspraak (rechtszaken tussen twee particuliere partijen), maar ook zeer uitgebreide series stukken van de zogenaamde volontaire of vrijwillige rechtspraak waarbij de schepenbanken akten opmaken waarvoor men tegenwoordig naar een notaris zou gaan, zoals volmachten, testamenten, verkopingen van onroerende goederen, leningen en boedelscheidingen. Over veel families in de stad bevat het archief stukken, vaak van ver voor de tijd dat er doop-, trouw- en begraafregisters bewaard bleven.

Slechte staat en beperkt toegankelijk
Bij de ontvangst van het archief van het Rijk in 1987 was het slechts voorzien van een zeer grofmazige plaatsingslijst en verkeerde het in zeer slechte staat, voornamelijk door vocht- en schimmelschade. De afgelopen vijf jaar is onder regie van de behoudsafdeling van het RAR een zeer omvangrijk restauratieproject uitgevoerd door verschillende restauratieateliers. Daarbij werden ook de honderden charters (akten op perkament en met zegels) gestrekt en afzonderlijk geborgen. Vóór die restauratieslag konden veel stukken uit het archief niet ter inzage worden gegeven aan onderzoekers, maar aan die onwenselijke situatie kwam dus een einde. Het archief bleef echter niet efficiënt te raadplegen omdat voor enig resultaat grote pakken met stukken moesten worden doorgeworsteld. Dat was tijdrovend en door het oud-schrift en de vele juridische termen ook niet eenvoudig. Daarnaast kende het archief pakken met nietszeggende omschrijvingen als “varia” en “diversen”. Bovendien waren de charters dan wel afzonderlijk geborgen, maar niet goed afzonderlijk genummerd en niet per stuk beschreven. In de loop van de tijd waren ook nummers dubbel gebruikt en leidden allerlei subnummers tot een onoverzichtelijk geheel. Kortom: het RAR bezat een prachtig archief, dat ondanks al het restauratiewerk slechts beperkt bruikbaar was.

Herinventarisatie
In 2017 en 2018 werd het hele archief opnieuw en meer gedetailleerd beschreven. Omvangrijke pakken werden gesplitst in handzamere pakken of op zaak uitgesplitst, veel stukken werden op volgorde gelegd, de indeling van de inventaris in rubrieken werd verbeterd en het geheel werd voorzien van een uitgebreide inleiding met veel aanwijzingen voor de onderzoekers. Het was niet te voorkomen dat een groot deel van de archiefstukken voorzien werd van nieuwe inventarisnummers. Daarbij werden wel de oude nummers genoteerd, zodat iedereen kan zien wat de oude nummering was. Dat is met name van belang om de vele verwijzingen in bestaande literatuur bruikbaar te houden.

Afzonderlijke beschrijvingen van bijzondere series stukken
Voorheen waren de vele meters aan criminele en civiele procesdossiers slechts beschreven als omvangrijke chronologisch geordende pakken met stukken. Door de dames A.M.W. Slager en M.A.W. van den Bos, vrijwilligsters van het Regionaal Archief Rivierenland, werden deze stukken per proces beschreven, verpakt en genummerd. De namen van de procesvoerende partijen in deze ca. 2500 procesdossiers werden opgenomen in de mogelijkheid “zoeken naar personen” op de website.

Een andere zeer omvangrijke serie stukken betrof zogenoemde verwinprocedures, juridische procedures van schuldeisers ten aanzien van het (tijdelijk) beslag leggen op goederen van de schuldenaars. Ze werden in “dossiers” per verwinprocedure beschreven, waarbij de namen van de schuldenaren werden genoteerd. De dossiers bevatten heel veel stukken over het ontstaan en afwikkelen van die zaken waarbij diverse schuldeisers hun (preferente) rechten probeerden aan te tonen, soms met eigendomsbewijzen (retroacta) van vér voor de rechtszaak. De stukken bieden een bijzonder inzicht in het dagelijks leven in de stad, bezittingen, eigendomsverhoudingen, leveranties van roerende goederen, etc.

Ook stukken over het beheer van (nagelaten) boedels en tot voor kort nog ongeopende zogenaamde “besloten testamenten” werden afzonderlijk beschreven en zijn dus nu ook op de website op naam doorzoekbaar, weliswaar niet bij “zoeken naar personen”, maar wel via het zoeksysteem op alle toegangen. Die besloten testamenten vormen echter slechts een kleine minderheid van alle aanwezige series registers van testamenten en losse testamenten. Inmiddels is het RAR gestart met een omvangrijk project om alle testamenten in alle rechterlijke archieven per stuk te ontsluiten.

Weerbarstig
Zoeken in het rechterlijk archief blijft, ondanks de nieuwe inventaris, niet gemakkelijk. Weliswaar is een aantal stukken gedetailleerd beschreven, maar de meeste gegevens bevinden zich toch in grote, slechts chronologisch geordende series registers (“signaten”) en losse stukken. Het door het hele archief per transactie of zaak aangeven van de handeling en de handelende partijen zou extreem veel tijd kosten. De raadpleging van het archief blijft dus voor een groot deel weerbarstig en tijdrovend waarbij goed in de gaten moet worden gehouden welke procedures welke stukken opleveren en waar (in welke series) die te vinden kunnen zijn. In de inleiding van de inventaris worden wat handvaten gegeven voor systematisch onderzoek.

Daarnaast is als hulpmiddel om de stukken beter te kunnen duiden een “Lijst van termen en uitdrukkingen die voorkomen in rechterlijke archieven en notariële archieven aanwezig in het Regionaal Archief Rivierenland” gemaakt.

Digitaal beschikbaar
Niet alleen de vernieuwde toegang is te vinden op de website van het RAR. Bij ongeveer een derde van de stukken kan doorgeklikt worden naar de digitale bestanden. Die stukken kunnen dus vanaf thuis voortaan 24 uur per dag geraadpleegd worden. Bij de digitalisering is voorrang gegeven aan de veelgebruikte registers van de vrijwillige rechtspraak, nagenoeg alle procesdossiers, de stukken over de verwinprocedures en de besloten testamenten. Het ligt in de bedoeling om de komende jaren ook de rest van het archief te digitaliseren.

Indexen

Naast de in de inventaris vermelde eigentijdse nadere toegangen (voornamelijk naamindexen) zijn er ook een aantal modernere nadere toegangen die het onderzoek sterk kunnen vergemakkelijken. Ze zijn soms officieel gepubliceerd, soms alleen in geprinte vorm aanwezig op de studiezaal of alleen als computerbestand in te zien op de studiezaal van het RAR. Bij de beschrijvingen van de registers wordt verwezen naar eventuele moderne indexen. Er wordt naar gestreefd om die indexen ook digitaal ter beschikking te stellen.

Transcripties
Ten aanzien van een aantal inventarisnummers gaat de dienstverlening van het RAR zelfs nog verder. Om sommige moeilijk leesbare stukken nog beter te ontsluiten is begonnen, grotendeels met behulp van vrijwilligers, met het transcriberen van die bronnen. Zo is al een deel gedaan van het oudste schepensignaat van Tiel dat begint in 1431. Inventarisnummer 306, een register met volontaire (vrijwillige) akten over de jaren 1625-1640, is helemaal van een transcriptie voorzien. In deze gevallen is dus op de website niet alleen de beschrijving van het archiefbestanddeel te zien en de scan, maar ook de transcriptie. Leuker kunnen we het niet maken!

Het is ondoenlijk om alle stukken te transcriberen (het archief bevat minimaal 500.000 bladzijden!), maar door een aantal stukken en registers als voorbeeld te transcriberen wordt een handreiking geboden aan onderzoekers. Veel stukken kennen immers min of meer dezelfde standaardformuleringen.

Schatgraven
Kortom: gebruik van dit archief is niet altijd gemakkelijk, maar laat u niet afschrikken door moeilijk leesbare stukken of nog onbegrijpelijke woorden. Maak gebruik van alle geboden handreikingen en kom eens schatgraven op de studiezaal of op de website van het RAR!

Jan Buylinckx
Medewerker Cluster Archief- en Collectiebeheer RAR