15 juli 2015

Balkenbrij

“Schijven meel dat met het nat, waarin de worsten gekookt waren, vermengd was”...

...zoals geschreven staat in het Nederlands woordenboek van Spelling-De Vries en Te Winkel 1863. Veel vergeten streekproducten hebben vaak te maken met het verwerken van slacht- en restafval. Eigenlijk is balkenbrij typisch een recept dat je maakt in november, de slachtmaand. Het laatste wat na de slacht werd bereid, was balkenbrij. De oorsprong van het woord balkenbrij is waarschijnlijk een afgeleide van brij van gebalchte, hetgeen betekent de buikresten van een geslacht dier. In het oud-Nederlands betekent ‘balk’ en ‘balg’ namelijk ‘buik’. De bouillon die na het koken van de worsten overbleef, spek en vleesresten werden even opgekookt en gemengd met boekweitmeel en rommelkruid. Oorspronkelijk werd balkenbrij vooral in het najaar en in de winter na de (thuis)slacht gegeten, vooral in het oostelijke en zuidelijke deel van Nederland. Zo heeft bijvoorbeeld elke streek zijn eigen variant. In Brabant is balkenbrij favoriet met uitgebakken spek en in Limburg werd er vaak bloed in gedaan. In Gelderland houden ze van zoet en stoppen ze er rozijnen en krenten in.

Huisslachting
Nu er geen huisslachtingen meer plaatsvinden, dreigen er streekproducten in de vergetelheid te raken. Anno 2015 vind ik een krantenberichtje uit 1891 in de Culemborgse Courant waaruit blijkt dat ze toen al bang waren dat de Nederlandse huisvrouw niet meer zou weten hoe balkenbrij te maken. Na de Tweede Wereldoorlog loopt het aantal huisslachtingen geleidelijk aan terug. Steeds meer burgers kopen hun vlees en vleesproducten bij de slager in de winkel. Het houden van slachtvee in de bebouwde kom wordt door regelgeving bijna onmogelijk gemaakt. En als de welvaart begint toe te nemen, wil men dat 'gedoe' niet meer aan huis. In het jaarboek 11 van Tabula Batavorm 'Feesten en Beesten, vermaak en vertier in de Betuwe' is een hoofdstuk opgenomen over de huisslacht in de Betuwe. In dit hoofdstuk wordt door H. Strous prachtig beschreven wat er allemaal kwam kijken bij zo'n varken vetmesten en de huisslacht.

Jeugdsentiment
In mijn herinnering zie ik mijn vader bij mijn oma in de keuken staan, samen rond een grote pan bij het fornuis. Mijn vader lust graag balkenbrij, vooral die van zijn moeder. Aangezien het roeren zwaar werk is, moest mijn vader komen helpen. Het meel maakt er namelijk een dikke brij van die steeds zwaarder wordt om te roeren. Als je niet goed roerde, dan brandde de brij aan. Tot op hoge leeftijd heeft mijn oma nog samen met mijn vader balkenbrij gemaakt. Onlangs is haar recept van de balkenbrij gevonden en nagemaakt. Volgens mijn vader heeft mijn oma het recept echter door de jaren aangepast. Haar geheim? Extra anijszaad. Maar zoals met veel recepten, in je herinnering zijn de gerechten vaak veel lekkerder!

Wat vond het testteam ervan?
Op maandagochtend met campingbrander, pan en balkenbrij naar het 'testteam' op het werk. Iedereen vond het lekker al was voor sommigen de smaak van de balkenbrij uit hun herinnering anders!

ClP

Reageren