Lezing en ledenvergadering Physicia (VOLGEBOEKT)

Dhr. drs. H. Brouwer, Rijkswaterstaat - Vier eeuwen werken aan rivieren. Van dijkverhoging via rivierverruiming naar integraal riviermanagement.

Locatie: Regionaal Archief Rivierenland, J.S. de Jongplein 3, Tiel
Aanvang: 19.30 uur ledenvergadering, 20.00 uur lezing

Het land van Maas en Waal heeft een lange geschiedenis van overstromingen. In de 18e en 19e eeuw vonden 25 dijkdoorbraken plaats in een tijdsbestek van 30 jaar. Vanaf de 18e eeuw zijn de rivieren grootscheeps bedijkt, gekanaliseerd en vernauwd, niet alleen om de gewenste veiligheid te bieden tegen overstroming, maar ook om de rivier in te richten als betrouwbare transportas voor schepen. Het Nederlandse rivierengebied is door deze ontwikkeling een belangrijke economische ader van ons land, die de haven van Rotterdam verbindt met het Europese achterland.

Medio 20e eeuw kwam de aandacht wat van het rivierengebied af te liggen. Het land was op 1 februari 1953 opgeschud door de stormvloed die in Zuidwest Nederland leidde tot circa 1850 verdrinkingsslachtoffers. Veertig jaar opvolgend lag de nationale aandacht vooral op de kust. Op grond van de Deltawet werden zeearmen afgesloten.

In de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw werden grootscheepse dijkversterkingen in het rivierengebied uitgevoerd. Kronkeldijkjes werden rechtgetrokken ten koste van landschap en cultuurwaarden. Langs de Waal verrezen immense dijken met steile taluds. De aantasting van het landschap leidde tot veel protesten, waarmee Willem den Ouden, kunstschilder te Varik, landelijke bekendheid kreeg. De protesten leidden tot het installeren van de Commissie Boertien die adviezen uitbracht over de waterveiligheid in het rivierengebied. Het rivierengebied kwam landelijk weer in het nieuws door de hoge waterstanden van 1993 en 1995. In 1993 vooral de Maas, maar in 1995 vrijwel het volledige rivierengebied. Commissaris der Koningin van Gelderland Jan Terlouw besloot in 1995 het rivierengebied – 250.000 mensen - te evacueren. Het ging maar net goed, dat wil zeggen dat schade verder geleden, maar slachtoffers vermeden.

Aanvankelijk besloot het kabinet de dijken opnieuw te versterken en te verhogen. Maar al rap traden nieuwe denkbeelden in, onder andere geïnspireerd door het Plan Ooievaar uit 1986 die leidde tot de eerste ervaringen met rivierherstel in de Gelderse Poort en de Millingerwaard. Zou het niet beter zijn om de rivier meer ruimte te geven in plaats van de dijken te versterken?

In 2006 besloot het kabinet om het Programma Ruimte voor de Rivier ten uitvoer te brengen. Tussen 2006 en 2018 werden langs het rivierengebied 34 projecten uitgevoerd ter waarde van 2,4 miljard Euro. Langs Waal en Merwede gaat het ondermeer om de Spiegelwaal bij Nijmegen Lent, de langsdammen bij Tiel, buitendijks bedrijventerrein Avelingen bij Gorinchem en Het Munnikenland bij Poederooijen. Ruimte voor de Rivier bracht niet alleen waterveiligheid maar ook ruimtelijke kwaliteit en leefbaarheid in het rivierengebied …. en moest een eerste stap zijn in het klimaatbestendig maken van het rivierengebied. Gelijktijdig met Ruimte voor de Rivier werd het Programma Stroomlijn uitgevoerd. Stroomlijn verwijderde houtopslag in de uiterwaarden - zoals de Stiftse uiterwaard - om een ongestoorde doorstroming van de rivier te bereiken.

Enkele jaren geleden werd – in navolging van Ruimte voor de Rivier - de mogelijkheid voor het ontwikkelen van een geul tussen Varik en Heesselt onderzocht. Een bochtafsnijding van de Waal die enkele decimeters waterstandsverlaging tot aan Nijmegen zou bewerkstelligen; ook hier waterveiligheid als motor voor landschappelijke en economische ontwikkeling. Het plan werd begin 2018 door de Minister van Infrastuur en Waterstaat voorlopig afgewezen. Het gebied tussen Varik en Heesselt werd wel ruimtelijk gereserveerd om in de toekomst een geul alsnog mogelijk te maken. Inmiddels was het Waterschap Rivierenland dijkversterkingen aan het voorbereiden in het kader van het Hoogwaterbeschermingsprogramma. Het waterschap onderscheidt langs de Waal drie aaneengesloten trajecten; ‘stad Tiel’, ‘Tiel-Waardenburg’ en ‘Gorinchem-Waardenburg’. De werkzaamheden zullen binnen afzienbare tijd starten. En daar blijft het niet bij. Overheden kijken nu – samen met maatschappelijke sectororganisaties – naar de verdere toekomst van het rivierengebied met het recent gestarte programma Integraal Riviermanagement (IRM). Waar Ruimte voor de Rivier al verder ging dan alleen waterveiligheid, pakt IRM het nog breder op. Relatief nieuwe problemen in het rivierengebied worden beschouwd, zoals de droogteperiodes met gevolgen voor scheepvaart en natuur en de bodemdaling in het rivierengebied. De aanspraak op de schaarse ruimte neemt overal, dus ook in het rivierengebied, toe. IRM moet leiden tot een programma van integrale maatregelen, waar knelpunten van waterveiligheid, droogte, scheepvaart, natuur en zoetwaterkwaliteit samenkomen. IRM moet de toekomst van het rivierengebied tot 2100 zeker stellen. Op naar een klimaat- en toekomstbestendig rivierengebied!

Het rivierengebied is woest en dynamisch en verandert continu; niet alleen de natuur, maar ook de werken van de mens. Het werken aan het rivierengebied komt nimmer tot een einde.

Agenda Physica 20-21

 

 

14-10-2020